درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس هشتم

وقتی به نقشهٔ جهان نگاه می‌کنید، در غرب قارهٔ آسیا دو قارهٔ دیگر را در یک امتداد می‌بینید. اروپا در نیمکرهٔ شمالی و افریقا در جنوب آن که تا نیمکرهٔ جنوبی کشیده شده است.

این دو قاره، دو چهرهٔ کاملاً متفاوت از نظر ویژگی‌های محیط طبیعی و انسانی دارند.

اروپا قاره‌ای است با آب و هوای معتدل و دشت‌های حاصلخیز، کم‌ وسعت اما پرجمعیت و با اقتصاد صنعتی و پیشرفته.

اما افریقا علی‌رغم منابع و معادن سرشار و وسعت زیاد، قاره‌ای است کم جمعیت با آب و هوای گرم و طاقت‌فرسا در بیابان‌ها و جنگل‌های انبوه. اغلب کشورهای این قاره فقیر هستند و مردم آنها سال‌هاست که با مشکلات گوناگون دست و پنجه نرم می‌کنند.

در این فصل شما با این دو قارهٔ متفاوت آشنا می‌شوید.

اروپا

موقعیت و وسعت

قاره اروپا را می‌توان دنبالهٔ قاره پهناور آسیا یا بخشی از اوراسیا دانست. به نقشه زیر نگاه کنید. اروپا از اطراف به کدام دریاها و اقیانوس‌ها محدود می‌شود؟

اکنون با استفاده از نمودار وسعت قاره‌ها در درس نوزدهم، وسعت اروپا را با سایر قاره‌ها مقایسه کنید. همان‌طور که دریافتید اروپا از کم وسعت‌ترین قاره‌های جهان است.

ناهمواری‌های اروپا

به‌طور کلی ناهمواری‌های اروپا به دو بخش تقسیم می‌شود: اروپای پیر و اروپای جوان.

* در مناطق شمالی اروپا، فرسایش طولانی مدت موجب شده است که کوه‌ها کم ارتفاع و قله‌ها گنبدی شکل و دره‌ها باز باشند. در این منطقه، جلگه‌های پهناور و دریاچه‌های بسیار وجود دارد. از نظر زمین‌شناسی به این بخش وسیع از اروپا، اروپای پیر می‌گویند.

* در جنوب اروپا، چین خوردگی‌ها و رشته کوه‌های بلند دیده می‌شود. قلهٔ کوه‌ها، نوک تیز و دامنهٔ کوه‌ها اغلب دارای شیب تند و درّه‌های تنگ می‌باشد. به این منطقهٔ اروپا که در آن آتشفشان‌ها و زمین لرزه‌هایی نیز رخ می‌دهد، اروپای جوان می‌گویند.

رشته کوه‌های آلپ و پیرنه، در این منطقه قرار دارند. قله مون بلان با ارتفاع 4808 متر بلندترین قلهٔ رشته کوه آلپ است.

آب و هوا

به طور کلی اروپا قاره‌ای با آب و هوای معتدل، سرسبز و بدون بیابان است. به نقشه طبیعی اروپا دقت کنید:

- بخش شمال قارهٔ اروپا یعنی قسمت‌های شمالی شبه جزیرهٔ اسکاندیناوی و ایسلند به قطب شمال نزدیک هستند و آب و هوای قطبی و سرد دارند.

- مناطق مجاور اقیانوس اطلس نظیر انگلستان و ایرلند، آب و هوای معتدل اقیانوسی دارند و عبور جریان دریایی آب گرم گل فاستریم از این سواحل در فصل زمستان موجب می‌شود که هوا ملایم‌تر شود.

مناطق جنوبی اروپا که در سواحل مدیترانه واقع شده‌اند (مانند کشورهای اسپانیا و ایتالیا) آب و هوای مدیترانه‌ای دارند. این نوع آب و هوا زمستان‌های معتدل و مرطوب و تابستان‌های گرم و خشک دارد.

- مرکز و شرق اروپا به دلیل دوری از دریاها آب و هوای قارّه‌ای یا برّی دارد و میزان بارندگی در آنجا کم است.

رودها

در اروپا، رودهای پرآب و دائمی زیادی وجود دارند. از این رودها برای آبیاری زمین‌های کشاورزی، تولید انرژی الکتریکی و حمل و نقل و کشتیرانی استفاده می‌شود.
رودهای دانوب، ولگا، راین، دُن و الب، مهم‌ترین رودهای اروپا هستند.
دانوب طویل‌ترین رود اروپا است که از چند کشور عبور می‌کند.

جمعیت

به نمودار مقایس‌های جمعیت قاره‌ها در فصل 9 دقت کنید. قاره اروپا اگرچه قاره‌ای کم وسعت است، اما یکی از متراکم‌ترین قاره‌های جهان محسوب می‌شود. شرایط مساعد طبیعی چون آب و هوای معتدل و ریزش باران کافی و رودهای پرآب و جلگه‌های پهناور از یک سو و پیشرفت در علم و فناوری از سوی دیگر، موجب شده است این قاره از نظر جمعیت، متراکم باشد.

البته علی‌رغم جمعیت زیاد و انبوه، رشد جمعیت در اروپا کاهش یافته و زاد و ولد در این قاره، کم شده است. به همین دلیل جمعیت سالمندان، افزایش یافته و جمعیت اروپا رو به پیری می‌رود.

نژاد و زبان

اروپائیان از نژاد سفید پوست هستند.

دین

بیشتر مردم اروپا پیرو دین حضرت مسیح (ع) هستند. دین مسیح به سه مذهب بزرگ کاتولیک، پروتستان و ارتودوکس تقسیم می‌شود.

کاتولیک‌ها از رهبر مذهبی و روحانی خود، پاپ که محل اقامت او در واتیکان است، پیروی می‌کنند. مسلمانان نیز در قاره اروپا پراکنده‌اند، اما بیشتر آنها در شبه جزیره بالکان زندگی می‌کنند.

اقتصاد اروپا

میزان درآمد و سطح سواد و بهداشت و همچنین میزان طول عمر در بیشتر کشورهای این قاره، بالاست. کشاورزی، تقریباً در همه جای اروپا رایج است و با استفاده از ماشین‌آلات مدرن و شیوه‌های علمی صورت می‌گیرد. در جنوب اروپا، آب و هوای مدیترانه‌ای موجب شده که محصولات ویژه‌ای چون زیتون، مرکبات و انگور به عمل آید.

همچنین در اروپا دامداری و دامپروری با شیوه‌های صنعتی انجام می‌شود و میزان تولید محصولات گوشتی و لبنی زیاد است. کشورهایی چون هلند و دانمارک از تولیدکنندگان و صادرکنندگان بزرگ فرآورده‌های گوشتی و لبنی هستند.

* اروپا به خصوص غرب آن، از مناطق مهم صنعتی جهان است و انواع کالاها و ماشین آلات و ابزار را تولید و به کشورهای دیگر صادر می‌کند.

البته منابع زیرزمینی و معادن قاره اروپا نمی‌توانند نیازهای صنایع عظیم این قاره را برآورده سازند. به همین جهت کشورهای صنعتی قاره اروپا به منابع و مواد اولیه کشورهای دیگر نیاز دارند و واردکننده مواد اولیه (مانند نفت) هستند. البته کشورهای اروپایی، سالیان دراز برای استفاده از منابع و معادن سایر سرزمین‌ها به استعمار کشورهای دیگر دست زده‌اند.

جاذبه‌های گردشگری

اروپا به دلیل داشتن جاذبه‌های گردشگری طبیعی مانند سواحل طولانی و آفتابی، ورزش‌های زمستانی در کوه‌های آلپ و جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی چون بناهای تاریخی، موزه‌ها، کلیساها و… گردشگران زیادی را از سراسر دنیا به خود جذب می‌کند. فرانسه، اسپانیا و ایتالیا از مهم‌ترین کشورهای اروپا از نظر جذب گردشگر و به دست آوردن درآمد از این طریق هستند.